Χρονογραμμή της Ελληνικής Ιστορίας

Χρήσιμο (ελπίζω) βοήθημα για το μάθημα της Ιστορίας:

προτείνεται έγχρωμη εκτύπωση σε χαρτόνι και πλαστικοποίηση.

Η γραμμή σχεδιάστηκε ώστε τα χρώματά της να είναι συνεχόμενα και να δημιουργούν ένα ενιαίο σύνολο, καθώς όμως δεν είναι εύκολο να χωρέσουν 18 χαρτιά Α4 στη σειρά, σε έναν τοίχο τάξης και σε ύψος που να μπορούν τα παιδιά να τα διαβάζουν άνετα, τα αξιοποιείτε κατά το δοκούν!

Προτάσεις για νέες χρήσεις (π.χ. δημιουργία τράπουλας για παιχνίδι μνήμης) και τυχόν επισημάνσεις λαθών, ευπρόσδεκτες (δυστυχώς ο σκληρός δίσκος με τους πίνακες μετά την Τουρκοκρατία κάηκε και έτσι οι διορθώσεις θα είναι δύσκολες).

Παιχνίδι με την Καστροπολιτεία του Μυστρά.

«Έχεις έρθει από την Κωνσταντινούπολη για να παραλάβεις από τον Δεσπότη το πολύτιμο αντικείμενο που ζήτησε ο αυτοκράτορας. Πρέπει να διασχίσεις την καστροπολιτεία του Μυστρά και να αποδείξεις τι γνωρίζεις για αυτήν! 

Κάνε κλικ εδώ ή στην εικόνα για να παίξεις.

Η κατοικία στο Βυζάντιο.

Κυρίαρχος παράγοντας που καθόριζε τη μορφή των σπιτιών στο Βυζάντιο ήταν η οικονομική κατάσταση των ιδιοκτητών και έπονταν η μορφολογία του εδάφους καθώς και ο διαθέσιμος χώρος. Πέρα από τη δεδομένη διαφορά μεταξύ αρχοντικών και λαϊκών σπιτιών υπήρχε και μια διαφοροποίηση μεταξύ των οικιών της πόλης και αυτών της υπαίθρου.

Τα σπίτια της υπαίθρου χτίζονταν συνήθως σε οχυρωμένους οικισμούς, ώστε να προστατεύονται από εχθρικές επιδρομές. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ο χώρος προς οικοδόμηση να είναι περιορισμένος.  Οι κατοικίες των μικροκαλλιεργητών ήταν ισόγειες και στενόχωρες. Είχαν χαμηλές πόρτες και μικρά παράθυρα. Αντίθετα, οι Δυνατοί* είχαν μεγάλα διώροφα σπίτια σκεπασμένα με κεραμίδια. Τα σπίτια τους είχαν εξωτερικά σκάλα και εξώστες*. Στα κατώγια*  των σπιτιών τους και στον περίβολό τους υπήρχαν κελάρια, πατητήρια και αποθήκες όπου αποθηκεύονταν τα τρόφιμα.

Αναπαράσταση βυζαντινού σπιτιού, 13ος αι., Πέργαμος.

Τα σπίτια είχαν συνήθως έναν ή δύο ορόφους. Υπήρχαν όμως και τριώροφα ή πολυώροφα (αναφέρονται σπίτια με εφτά και εννιά πατώματα). Στο ισόγειο των περισσοτέρων σπιτιών υπήρχαν στέρνες και χώρος για τα ζώα. Τα δωμάτια βρίσκονταν στον όροφο και χωρίζονταν από ελαφρά υλικά (ξύλο, καλάμια). Τα «βήλα» (υφάσματα/παραπετάσματα) χρησιμοποιούνταν ως εσωτερικές πόρτες. Το δάπεδο καλύπτονταν από τα «επεύχια» ή «τάπητες» (χαλιά). Στοιχεία της επίπλωσης των Βυζαντινών ήταν τα «κλινάρια», ή «κραββάτια» ή «κρεββάτια» που το στρώμα τους σχετίζονταν με την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη: άχυρο για τους φτωχούς και πούπουλο χήνας για τους εύπορους. Υπήρχαν επίσης οι «τάβλαι» (τα τραπέζια), τα «σελλία» ή «σκαμνία» (σκαμνιά).

Το φως έμπαινε στο σπίτι από τα παράθυρα που είχαν μικρά οκταγωνικά ή ορθογώνια τζάμια. Άλλες πηγές φωτισμού ήταν τα λυχνάρια, οι κανδήλες, τα πολυκάνδηλα ή τα κεριά και τα φανάρια.

*Δυνατοί = πλούσιοι μεγαλοϊδιοκτήτες. 

*εξώστης = μπαλκόνι, ταράτσα

*κατώγι = αυτό που είναι κάτω από την επιφάνεια της γης, υπόγειο.

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους

Τι θα μάθουμε:

• Πώς ο Μωάμεθ κατάφερε να αποκλείσει την Πόλη και από τον Κεράτιο κόλπο.
• Πώς οι Τούρκοι οργάνωσαν και πραγματοποίησαν τη μεγάλη τους επίθεση κατά της Κωνσταντινούπολης.
• Πώς οι Τούρκοι μπήκαν στην Πόλη.
• Ποιες ήταν οι τελευταίες στιγμές του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και της αυτοκρατορίας.

Για να στενέψει ακόμη πιο πολύ την πολιορκία της Πόλης, ο Μωάμεθ υλοποιεί ένα τολμηρό και δύσκολο σχέδιο. Μέσα σε μια νύχτα περνά 70 καράβια από το Βόσπορο στον Κεράτιο, σέρνοντάς τα εννιά χιλιόμετρα στη στεριά. 

Για να γίνει δυνατή η μεταφορά στρώνει το δρόμο με κορμούς δέντρων. Καταφέρνει έτσι να ελέγξει τον Κεράτιο και να αποκλείσει την Πόλη πλήρως από στεριά και θάλασσα.

Ξέροντας ότι οι πολιορκημένοι βρίσκονται σε δεινή θέση, ο Μωάμεθ ζητάει για δεύτερη φορά από τον Κωνσταντίνο να παραδώσει την Πόλη.  Η απάντηση που έλαβε όμως από τους Βυζαντινούς είναι και πάλι αρνητική.

Μετά την άρνηση των Βυζαντινών να παραδώσουν την Πόλη, ο Μωάμεθ βρίσκεται σε δίλημμα εάν πρέπει να συνεχίσει την πολιορκία ή όχι. Αποφασίζει τελικά να επιτεθεί στην Πόλη. Οι Βυζαντινοί ετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν την τελική επίθεση των Τούρκων. 

  

Οι Τούρκοι ξεκινούν τη μεγάλη τους επίθεση ξημερώματα της 29^ης Μαΐου, ημέρα Τρίτη. 

Η επίθεση ξεκινά με ομοβροντίες των τούρκικων κανονιών. Το μεγαλύτερο κανόνι των Τούρκων, η μπομπάρδα, προκαλεί ρήγμα στο πύργο του Αγίου Ρωμανού. 

Χιλιάδες Τούρκοι ορμούν στα τείχη, στα λαγούμια και στην τάφρο. Οι Βυζαντινοί πλημμυρίζουν με νερό την τάφρο και τα λαγούμια. Χιλιάδες πολιορκητές πνίγονται. Όσοι επιτιθέμενοι κατάφεραν να σκαρφαλώσουν στα τείχη της Πόλης, γκρεμίζονται από τους υπερασπιστές. 

Η επίθεση των Τούρκων διαρκεί όλη την ημέρα. Όλα δείχνουν ότι η Πόλη θα καταφέρει για άλλη μια φορά να σωθεί. Τότε όμως πληγώνεται ο Ιουστινιάνης. Βαριά χτυπημένος μεταφέρεται στο πλοίο του. Η είδηση αυτή ρίχνει το ηθικό των υπερασπιστών. Τα πράγματα χειροτερεύουν κι άλλο. Μια νέα είδηση διαπερνά τις γραμμές των υπερασπιστών: «Εάλω η Πόλις» (η Πόλη κυριεύτηκε).

Από μια μικρή πύλη του εσωτερικού τείχους που βρέθηκε ανοιχτή, την Κερκόπορτα, μια μεγάλη ομάδα γενιτσάρων κατάφερνει να εισέλθει στην Πόλη. Χτυπούν πισώπλατα τους υπερασπιστές και ανοίγουν κάποιες από τις μεγάλες πύλες των τειχών. Οι Τούρκοι ξεχύνονται ασταμάτητοι στην Πόλη.

Την ώρα της εισβολής ο αυτοκράτορας βρίσκεται στα τείχη, στην πύλη του Αγίου Ρωμανού, συντονίζοντας την υπεράσπισή της. Ρίχνεται στη μάχη να αντιμετωπίσει τους εισβολείς και πέφτει πολεμώντας ηρωικά ανάμεσα στους συντρόφους του.

Η Βυζαντινή αυτοκρατορία, που έζησε περισσότερα από χίλια χρόνια, δεν υπάρχει πάρει. Τη θέση της παίρνει η Οθωμανική αυτοκρατορία με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Την μετονομάζουν σε Ισταμπούλ, από την ελληνική φράση «εις την Πόλιν».

Η Πύλη του Χαρίσιου από την οποία μπήκε στην Πόλη ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής όπως είναι σήμερα. Στα δεξιά της Πύλης υπάρχει μαρμάρινη επιγραφή που αναφέρεται στο γεγονός.

Ο τελευταίος διάλογος Μωάμεθ Β΄ και Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου.

  ΜΩΑΜΕΘ: Άφησε μου την Πόλη, πριν πάθει μεγάλο κακό, και φύγε ειρηνικά με όλους τους άρχοντες και τα υπάρχοντά σας. Πήγαινε να κυβερνήσεις το Μοριά και στους αδελφούς σου εγώ θα δώσω άλλες επαρχίες. Και θα παραμείνουμε φίλοι. Όσοι θελήσουν να μείνουν στην Πόλη, κανείς δε θα πάθει κακό από κανέναν.

  ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ: Το να σου παραδώσω την Πόλη δεν είναι έργο δικό μου ούτε κανενός άλλου από όσους κατοικούμε σ’ αυτή. Κοινή απόφασή μας είναι πεθάνουμε και να μη λυπηθούμε τη ζωή μας. Αν όμως λύσεις την πολιορκία και αποχωρήσεις, δεχόμαστε να σου καταβάλλουμε ετήσιο φόρο, και πάνω από τις δυνάμεις μας. Και άλλα θέματα να συζητήσουμε, εάν αποδεχθείς ειρήνη.

  ΜΩΑΜΕΘ: Δεν είναι δυνατό σε μένα ν’ αποχωρήσω. Ή παίρνω τώρα την Πόλη ή με παίρνει αυτή, ζωντανό ή νεκρό.

Δούκας (ιστορικός της Άλωσης)

Οι τελευταίες ώρες της Πόλης.

  «...Στο μεταξύ σκαρφάλωσαν στο κάστρο ένα σμάρι Τούρκοι και πηδήσανε στην τάπια*. Η καστρόπορτα άνοιξε και η μερμηγκιά χίμηξε μέσα με φοβερή οχλοβοή. Εκείνη την ώρα ακούστηκε μια σπαραχτική φωνή: «Η Πόλις εάλω!», «Η Πόλη πάρθηκε!».

  Ο βασιλέας κέντησε τ’ άλογο του κι έδραμε* κατά το μέρος που γινότανε ο θρήνος. Μα το τουρκομάνι φούσκωνε κι έσπρωχνε μπροστά τους λιγοστούς χριστιανούς. Τότες ο Κωνσταντίνος έπεσε μέσα στο πλήθος, με το σπαθί στο χέρι, κι έτρεχε σαν ποταμός το αίμα από τα χέρια και τα ποδάρια του. Πλάι του πολεμήσανε και σκοτωθήκανε ο Φραγκίσκος Τολέδος, ο Θεόφιλος Παλαιολόγος, ο Γιάννης Δαλμάτης και άλλοι χριστιανοί στρατιώτες. Εκεί παρέδωσε την ψυχή του και ο μάρτυρας βασιλιάς, κράζοντας με δάκρυα:

   «Δεν υπάρχει ένας χριστιανός να πάρει την κεφαλή μου!».

*τάπια: επάλξεις, η κορυφή του τείχους.

*έδραμε: έτρεξε γρήγορα

Φ. Κόντογλου, Νέα Εστία.

Η Άλωση της Πόλης από τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ. 

Μια διαφορετική  μαρτυρία για την Άλωση της Πόλης.

  α. «...Μόλις άνοιξαν οι πύλες του κάστρου ο Σουλτάν Μεχμέτ* μπήκε στην Πόλη με 70-80 χιλιάδες στρατό και τράβηξε ίσια προς το Παλάτι του Κωνσταντίνου. Εκεί όμως βρίσκονταν κάμποσες χιλιάδες στρατιώτες Ρωμαίοι* αποφασισμένοι να το φυλάξουν. Γι’ αυτό έγινε εκεί μεγάλη μάχη, για το πάρσιμο του Παλατιού. Σ’ αυτή τη μάχη σκοτώθηκε κι ο αυτοκράτορας. Το νεκρό σώμα του όμως δε βρέθηκε ποτέ. Το πήραν οι άπιστοι και το παράχωσαν στο Σολού Μοναστήρ*. Κι ως τώρα οι Ρωμαίοι διηγούνται πολλά και θαυμαστά γι’ αυτόν».

  β. «…Ύστερα ο Πορθητής πήγε στην Αγιά Σοφιά. Μα όσοι ήταν μέσα στην εκκλησία και από τα γύρω σπίτια άρχισαν να τουφεκούν και να ρίχνουν βόμβες και υγρή φωτιά ενάντια στους στρατιώτες του Ισλάμ και ν’ αντιστέκονται πολύ. Γι’ αυτό ο πόλεμος μέσα στην Πόλη βάσταξε τρεις μέρες και την τρίτη μέρα έπεσε η Αγιά Σοφιά».

*Σουλτάν Μεχμέτ: Ο Μωάμεθ Β΄, ο Πορθητής.

*Ρωμαίοι: Έτσι ονομάζονταν τότε οι Βυζαντινοί.

*Σολού Μοναστήρ: Η Μονή Περιβλέπτου ή Εκσιαλή σήμερα.

Εβλιγιά Τσελεμπή (Τούρκος περιηγητής, 17ος αι.)

Γιατί πουλι ‘μ δεν κελαηδείς;

- Γιατί πουλι ‘μ δεν κελαηδείς
πως κελαηδούσες πρώτα ;
- Για πώς μπορώ να κελαηδώ ;
Με κόψαν τα φτερούδια μου.
με πήραν τη λαλιά μου
Μας πήρανε μπρ’ αμάν την Πόλη μας
Μας πήρανε την Πόλη μας και την Αγιά-Σοφιά μας
Κλαίγει πικράν η Παναγιά…”

(θρήνος για την Αλωση)

Θρήνος του Πόντου για την Άλωση της Πόλης

Ένα πουλί, καλό πουλί έβγαιν’ από την Πόλη,

ουδέ σ’ αμπέλια κόνεψε*, ουδέ σε περιβόλια

μόνο πήγε κι εκόνεψεν εις του Ηλιού* το κάστρο.

Έσειξε* το ’να του φτερό, στο αίμα βουτηγμένο,

έσειξε τ’ άλλο του φτερό, χαρτίν είχε γραμμένο.

Να το διαβάσει δε μπορεί, ουδ’ ο Μητροπολίτης!

Κι ένα παιδί, καλό παιδί έρχεται κι αναγνώθει,

το αναγνώθει κι όλο κλαίει κι όλο στηθοκοπιέται:

«Αλί σε μας και βάι σε μας, πάρθηκε η Ρωμανία*».

Μοιρολογούν οι εκκλησιές και κλαίν’ τα μοναστήρια

κι ο Αη-Γιάννης ο Χρυσόστομος κλαίει και δερνοκοπιέται.

- Μην κλαις, μην κλαις, Άη-Γιάννη μου, και μη δερνοκοπιέσαι.

- Η Ρωμανία επέρασεν, η Ρωμανία επάρθη!

- Η Ρωμανία κι αν ’πέρασεν, ανθεί και φέρνει κι άλλη.

*κόνεψε: κάθισε, σταμάτησε.

*κάστρο του Ηλίου: κάστρο της περιοχής του Πόντου.

*έσειξε: τίναξε, κούνησε.

*Ρωμανία: το Βυζάντιο, το βυζαντινό κράτος.

Ελληνικά δημοτικά τραγούδια

Ο θρύλος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά

Όταν ήλθε η ώρα η Πόλη να τουρκέψει και μπήκαν μέσα οι Τούρκοι, έτρεξε ο βασιλιάς μας καβάλα στ΄ άλογό του να τους εμποδίσει. Ήταν πλήθος αμέτρητο η Τουρκιά, χιλιάδες τον έβαλαν στη μέση κι εκείνος χτυπούσε κι έκοβε με το σπαθί του. Τότε σκοτώθη τ΄ άλογό του κι έπεσε κι αυτός.

Κι εκεί που ένας Αράπης σήκωσε το σπαθί να χτυπήσει το βασιλιά, ήρθε άγγελος Κυρίου και τον άρπαξε και τον πήγε σε μια σπηλιά βαθιά στη γη κάτω. Εκεί μένει μαρμαρωμένος ο βασιλιάς και περιμένει την ώρα να ΄ρθει πάλι ο άγγελος να τον σηκώσει.

Οι Τούρκοι το ξέρουν καλά αυτό, μα δεν μπορούν να βρουν τη σπηλιά που είναι ο βασιλιάς γι΄ αυτό έχτισαν την πόρτα που ξέρουν πως απ΄ αυτή θα μπει ο βασιλιάς να τους πάρει πίσω την Πόλη. Μα, όταν είναι θέλημα Θεού, θα κατέβει ο άγγελος στη σπηλιά και θα τον ξεμαρμαρώσει και θα του δώσει στο χέρι το σπαθί του που είχε στη μάχη. Και θα σηκωθεί ο βασιλιάς και θα μπει στην Πόλη από τη Χρυσόπορτα κα, κυνηγώντας με το στρατό του τους Τούρκους, θα τους διώξει ως την Κόκκινη Μηλιά. Και θα γίνει μεγάλος σκοτωμός, που θα κολυμπήσει το μοσκάρι στο αίμα.

Ν. Πολίτη, Παραδόσεις

Της Αγια-Σοφιάς (1453)

Σημαίνει ο Θιός, σημαίνει η γης, σημαίνουν τα επουράνια,

σημαίνει κι η Αγια Σοφιά, το μέγα μοναστήρι,

με τετρακόσια σήμαντρα κι εξηνταδυό καμπάνες,

κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος.

Ψάλλει ζερβά ο βασιλιάς, δεξιά ο πατριάρχης,

κι απ΄την πολλήν την ψαλμουδιά εσειόντανε οι κολόνες.

Να μπούνε στο χερουβικό και να 'βγει ο βασιλέας,

φωνή τους ήρθε εξ ουρανού κι απ' αρχαγγέλου στόμα:

"Πάψετε το χερουβικό κι ας χαμηλώσουν τα 'αγια,

παπάδες πάρτε τα γιερά και σεις κεριά σβηστήτε,

γιατί είναι θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει.

Μόν' στείλτε λόγο στη Φραγκιά, να 'ρτουνε τρία καράβια°

το 'να να πάρει το σταυρό και τ' άλλο το βαγγέλιο,

το τρίτο το καλύτερο, την άγια τράπεζά μας,

μη μας την πάρουν τα σκυλιά και μας τη μαγαρίσουν".

Η Δέσποινα ταράχτηκε και δάκρυσαν οι εικόνες.

"Σώπασε κυρά Δέσποινα, και μη πολυδακρύζεις,

πάλι με χρόνους, με καιρούς, πάλι δικά μας είναι".

Ν. Πολίτη, Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού λαού

«Εσείς βουνά θρηνήσετε και πέτρες ραγισθείτε
και ποταμοί φυράσετε*  και βρύσες ξερανθείτε
γιατί εχάθη το κλειδί όλης της οικουμένης
το μάτι της Ανατολής και της χριστιανοσύνης».

*φυράσετε=στερέψτε

Δημοτικό

Τα μισοτηγανισμένα ψάρια

«Όταν έπαιρναν οι Τούρκοι την Πόλη, ένας καλόγερος ετηγάνιζε εφτά ψάρια στο τηγάνι. Τα είχε τηγανίσει από τη μια μεριά, κι όταν ήταν να τα γυρίσει από την άλλη, έρχεται ένας και του λέει πως πήραν οι Τούρκοι την Πόλη.

Τότε θα το πιστέψω αυτό, λέει ο καλόγερος, αν τα τηγανισμένα ψάρια ζωντανέψουν…

Δεν απόσωσε το λόγο και τα ψάρια πήδησαν από το τηγάνι ζωντανά κι έπεσαν στο νερό εκεί κοντά. Κι είναι ως τα σήμερα ζωντανεμένα εκείνα ψάρια στο Μπαλουκλί και θα φαίνονται έτσι μισοτηγανισμένα, ως να ΄ρθει η ώρα να πάρουμε την Πόλη.

Τότε, λένε, θα έρθει ένας άλλος καλόγερος να τ΄ αποτηγανίσει».

Λαϊκή παράδοση

Οι Τούρκοι πολιορκούν την Κωνσταντινούπολη

Τι θα μάθουμε:

• Πώς ο Μωάμεθ Β΄ προετοίμασε και ξεκίνησε την πολιορκία της Πόλης. 
• Για την πρόταση που απηύθυνε ο Μωάμεθ Β΄ στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο να παραδώσει την Πόλη.
• Για μια ανέλπιστη βοήθεια που δέχθηκαν οι πολιορκημένοι. 

Ο νέος σουλτάνος των Τούρκων, ο Μωάμεθ Β΄, είχε ως στόχο του την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης. Αν και διαβεβαίωσε τους Βυζαντινούς ότι θα σεβαστεί τις συνθήκες που είχε συνάψει ο πατέρας του με τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. Οι πράξεις του όμως έδειχναν ότι προετοιμάζεται για την πολιορκία της Πόλης:

• Ετοίμασε πολύ στρατό και τον εξόπλισε με σύγχρονα όπλα.
• Ανέθεσε στον Ούγγρο μηχανικό Ουρβανό να κατασκευάσει εβδομήντα πυροβόλα κανόνια, όπλα πρωτόγνωρα για την εποχή, για να γκρεμίσει, αν χρειαστεί, τα τείχη της Πόλης.
• Την άνοιξη του 1452, έχτισε στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου ένα τεράστιο φρούριο, το Ρούμελη Χισάρ*. Το οχυρό ετοιμάστηκε σε λίγους μήνες και η φρουρά του έκανε έλεγχο σε όλα τα πλοία που περνούσαν τα στενά και τα φορολογούσε.
• Την ίδια χρονιά (1452) ναυπήγησε 150 πολεμικά πλοία και πολλά μικρότερα για μεταφορές προσώπων και εφοδίων.

*Ρούμελη Χισάρ: (στα τούρκικα) ευρωπαϊκό κάστρο. Απέχει 15 χιλιόμετρα από την Πόλη.

Η πολιορκία της Πόλης ξεκίνησε το Μάρτιο του 1453. Τουρκικός στρατός που ξεπερνούσε τις 60.000 περικύκλωσε την Κωνσταντινούπολη. Ταυτόχρονα ο τουρκικός στόλος κατέλαβε τα νησιά της Προποντίδας και περιπολούσε στα στενά, εμποδίζοντας κάθε πλοίο να φέρει εφόδια στην Πόλη.

Η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453). Γαλλικό χειρόγραφο, 15ος αιώνας.

Ο Μωάμεθ Β΄ εγκατέστησε τη χρυσοΰφαντη σκηνή-στρατηγείο του απέναντι από την πύλη του Αγίου Ρωμανού, ανάμεσα σε χιλιάδες γενίτσαρους. Στο ίδιο σημείο τοποθετήθηκε το πιο μεγάλο από τα κανόνια του Ουρβανού, η Μπορμπάρδα, για να γκρεμίσει, αν χρειαζόταν, την πύλη και τα γύρω τείχη.

Στις 6 Απριλίου, ο Μωάμεθ έστειλε μήνυμα στον Κωνσταντίνο, ζητώντας του την παράδοση της πρωτεύουσας. Η απάντηση που έλαβε ήταν αρνητική. Έτσι, ξεκίνησε η πολιορκία της Πόλης.

Οι Βυζαντινοί αρνούνται να παραδοθούν

«Σύμφωνα με εντολή του προφήτη, οι Μουσουλμάνοι έπρεπε, πριν αρχίσουν επίθεση, να ειδοποιούν τους αντιπάλους αν θέλουν να παραδοθούν, γιατί αλλιώς θα έσφαζαν και θα σκότωναν ανθρώπους και θα χαλούσαν εκκλησίες και σπίτια. Γι’ αυτό και ο σουλτάνος Μωάμεθ, πριν αρχίσει η πολιορκία της Πόλης, έστειλε το Μαχμούτ Πασά στον Τεκύρ* και ζήτησε την παράδοσή της. Οι άπιστοι όμως, επειδή ήξεραν πως τα κάστρα τους ήταν γερά και μεγάλα και είχαν κιόλας πολύ στρατό να τα φυλάει, δε δέχτηκαν καν τις προτάσεις του και έδιωξαν το Μαχμούτ».

Εβλιγιά Τσελεμπή (Τούρκος περιηγητής, 17ος αι)

*τεκύρ: αυτοκράτορας στα τουρκικά.

Προτάσεις του Μωάμεθ στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, για την παράδοση της Πόλης

ΜΩΑΜΕΘ: Αν θέλεις, μπορείς να παραδώσεις την Πόλη και να πας όπου επιθυμείς με τους άρχοντες και τα υπάρχοντα σας. Και κανείς από τους υπηκόους σου δε θα πάθει κακό από εμάς. Αν όμως αντισταθείτε και τη ζωή και τα υπάρχοντα σας θα χάσετε και οι κάτοικοι θα αιχμαλωτιστούν και θα διασπαρθούν σε όλη τη γη.

ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ: Πιο πάνω από τη ζωή είναι η τιμή του ανθρώπου. Κι εμείς όλοι, κρατώντας το σταυρό και τ’ άρματα στα χέρια, ομόγνωμα και λεύτερα απαντούμε: Δεν παραδίνουμε την Πόλη. Τη ζωή μας πήραμε απόφαση να δώσουμε, απροσκύνητα για λευτεριά στο χώμα ετούτο πολεμώντας. Καλός για το χατίρι της κι ο χάρος.

Δούκας (ιστορικός της Άλωσης)

(ελεύθερη απόδοση, Ν. Καζαντζάκης).

Οι Τούρκοι ξεχύνονταν στα τείχη. Έστηναν ξύλινους πύργους, έσκαβαν λαγούμια* κάτω από τα τείχη χτυπούσαν με καταπέλτες, προσπαθούσαν να σκαρφαλώσουν με ανεμόσκαλες στις επάλξεις.

*λαγούμια: υπόγειες στοές κάτω από τα τείχη.

Οι πολιορκημένοι αμύνονταν με όλες τους τις δυνάμεις. Τη νύχτα γυναίκες και παιδιά μεταφέρουν υλικά και οι τεχνίτες επισκευάζουν τα ρήγματα που άνοιξαν τα κανόνια στα τείχη.

Στις επάλξεις βρισκόταν συνεχώς ο Ιουστινιάνης αλλά και ο ίδιος ο αυτοκράτορας, και εμψύχωνε τους υπερασπιστές. Τα τρόφιμα και τα εφόδια λιγόστευαν συνεχώς. 

Ελπίδα έδωσε στους πολιορκημένους η εμφάνιση του ναυάρχου Φλαντανελά στις 20 Απριλίου. Καταφέρνει με τρία μεγάλα γενοβέζικα καράβια και μια βυζαντινή φορτηγίδα να διασπάσει το θαλάσσιο αποκλεισμό των Τούρκων. Φέρνει στην Πόλη σιτάρι, εφόδια και πολεμιστές.

Ο Μωάμεθ Β΄ εξοργίζεται και τιμωρεί σκληρά το ναύαρχό του.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος προσπαθεί να σώσει την πρωτεύουσα

Τι θα μάθουμε:

• Γιατί ο λαός της Πόλης επέλεξε αυτοκράτορα τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο.
• Πώς ο Κωνσταντίνος δέχτηκε την πρόταση.
• Σε ποιες ενέργειες προχώρησε μόλις έγινε αυτοκράτορας για την αντιμετώπιση της δύσκολης κατάστασης.
• Ποιοι και με ποιο τρόπο ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του Παλαιολόγου για βοήθεια.

Το 1448 πεθαίνει ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ένωση της ανατολικής και της δυτικής εκκλησίας. 

Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ ο Παλαιολόγος πηγαίνει στη Σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας. Ο αυτοκράτορας, προσπαθώντας να εξασφαλίσει τη βοήθεια της Δύσης εναντίον των Τούρκων, πήγε στη Φερράρα το 1438 και τον επόμενο χρόνο στη Φλωρεντία, να διαπραγματευτεί την ένωση των Εκκλησιών. Πίστευε πως μόνο έτσι θα ΄ρχοταν βοήθεια από τη Δύση. 

Ως διάδοχό του οι άρχοντες και ο λαός της Πόλης επέλεξαν τον αδελφό του Κωνσταντίνο, Δεσπότη*, ως τότε, του Μυστρά. Οι λόγοι που οδήγησαν στην επιλογή αυτή ήταν ότι ο Κωνσταντίνος διακρίνονταν ως καλός στρατιωτικός, δίκαιος κυβερνήτης, σεβαστός και αγαπητός άρχοντας. Ο Κωνσταντίνος αποδέχτηκε την επιλογή του και στέφθηκε αυτοκράτορας στο Μυστρά.

*Δεσπότης: ηγεμόνας, κυβερνήτης.

Μόλις έφτασε στην Κωνσταντινούπολη:

• Πρότεινε συνθήκη ειρήνης στο σουλτάνο Μουράτ Β΄.
• Επέλεξε ως συνεργάτες του ενωτικούς και ανθενωτικούς, ώστε να συμφιλιώσει τις δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις.
• Οργάνωσε και εξόπλισε τη μικρή φρουρά της Πόλης.
• Συντήρησε τα καράβια του στόλου.
• Ασφάλισε την είσοδο του Κεράτιου κόλπου με διπλή χοντρή αλυσίδα, εμποδίζοντας την είσοδο εχθρικών πλοίων σ’ αυτόν.
• Ζήτησε από τον Πάπα να στείλει τη βοήθεια που είχε υποσχεθεί στον αδερφό του.
• Πρότεινε στον Πάπα να στείλει καθολικούς ιερωμένους του στην Πόλη, για να συλλειτουργήσουν στην Αγία Σοφία με κληρικούς της ορθόδοξης εκκλησίας.
• Κάλεσε τις παροικίες* των ξένων, που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη, να βοηθήσουν με χρήματα και μάχιμους άνδρες στην άμυνα της Πόλης.

*παροικίες: κοινότητες ξένων στην Πόλη

Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος.
Μικρογραφία από χειρόγραφο του 15 αι. 

Αποτελέσματα των προσπαθειών του Κωνσταντίνου:

• Ο Μουράτ αναγνώρισε το Κωνσταντίνο ως νέο αυτοκράτορα και συμφώνησε για την ειρήνη που του ζήτησε.
• Αρχικά σταμάτησαν οι διαμάχες μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών.
•  Η βοήθεια από τον Πάπα και τη Δύση δεν ήρθε.
• Οι Βενετοί της Πόλης έδωσαν πλοία, μαχητές και τεχνίτες για τη συντήρηση του στόλου. Οι Γενουάτες έθεσαν στη διάθεση του αυτοκράτορα εφτακόσιους μαχητές και τον ονομαστό στρατιωτικό Ιωάννη Ιουστινιάνη. Σε αυτόν ανέθεσε ο Κωνσταντίνος τη συντήρηση των τειχών και την άμυνα της Πόλης.
• Το σύνολο των μάχιμων υπερασπιστών της Πόλης δεν ξεπερνούσε τις δέκα χιλιάδες άνδρες.
• Η παρουσία Καθολικών ιερωμένων στην κοινή λειτουργία με Ορθόδοξους, που έγινε στην Αγία Σοφία (1452), αναζωπύρωσε τη διαμάχη μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών. Οι εσωτερικές αυτές διαμάχες των Βυζαντινών γίνονταν γνωστές στους Τούρκους και διευκόλυναν τα σχέδιά τους για την Άλωση της Πόλης.

Ο Μουράτ Β΄ ως τοξότης. Οθωμανική μινιατούρα του 1584. 

Μετά το θάνατο του Μουράτ Β΄ (1451), μάλιστα, ο γιος του και νέος σουλτάνος Μωάμεθ Β΄, 21 χρόνων τότε, έλεγε ότι: τελευταία επιθυμία κι εντολή του πατέρα του ήταν να κυριέψει αυτός την Πόλη.

Μωάμεθ Β΄

Το πλοίο της καλής είδησης

«Γαλέρα μου, όρτσα τα πανιά,

πέτα στη χώρα του Μοριά

με την ψυχή μας όλη,

να πας στον άξιο βασιλιά

κορώνα και χρυσά κλειδιά,

που του χαρίζει η Πόλη.

Και να του πεις να μην αργεί,

- χαρά κι ελπίδα μας κρυφή -,

τι γύρω έχει μαυρίσει

ο ουρανός, κι είναι καιρός

να φτερουγίσει χρυσαϊτός

τους ίσκιους να σκορπίσει».

Από το περιοδικό Διάπλασις των Παίδων

Οι κάτοικοι της Πόλης υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό το νέο αυτοκράτορα.

Το βυζαντινό κράτος το 15ο αιώνα

«Στα μέσα του 15ου αιώνα, το βυζαντινό κράτος ήταν η πρωτεύουσα του και λίγες ακόμη πόλεις. Οι Τούρκοι με τις κατακτήσεις τους είχαν δημιουργήσει ένα στρατιωτικό κλοιό γύρω της. Ουσιαστικά δεν υπήρχε κράτος. Μόνο η σκιά του και η παράδοση της χιλιόχρονης ιστορίας του τού έδινε κάποια ζωή».

Γιάννης Κορδάτος, Τα τελευταία χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας

Ο αυτοκράτορας ανέθεσε στον Ιουστινιάνη την οργάνωση της άμυνας της Πόλης. 

Η οικονομική  κατάσταση του Βυζαντίου

  

«Η λατινική κατάκτηση, οι σταυροφορίες, η συγκέντρωση της γης στα χέρια των δυνατών και το ξάπλωμα των Τούρκων στη Μικρασία είχαν σταματήσει κάθε εμπορική και βιομηχανική κίνηση. Οι μεγάλοι εμπορικοί δρόμοι της αυτοκρατορίας,  από στεριά και θάλασσα, δεν ήταν πια στην κατοχή των Βυζαντινών. Και το εμπόριο, που έκανε άλλοτε την Πόλη το οικονομικό κέντρο του κόσμου, τώρα είχε περάσει στα χέρια των Ιταλών».

Γιάννης Κορδάτος, Τα τελευταία χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας