Σχεδιάγραμμα για τη διάκριση του χρόνου

(Πάτησε στην εικόνα για να δεις το σχεδιάγραμμα)

Θηλυκά ουσιαστικά σε –η και –ος (λόγια κλίση).

Στην ελληνική γλώσσα υπάρχουν κάποια θηλυκά ουσιαστικά με κατάληξη –η  που ακολουθούν λόγια κλίση, δηλ. κλίνονται σύμφωνα με τον αρχαίο τρόπο κλίσης. Τα ουσιαστικά αυτά τα ονομάζουμε αρχαιόκλιτα.

Τα λόγια κλίσης θηλυκά ουσιαστικά σε –η σχηματίζουν τη γενική ενικού με δύο τρόπους:

• σε –ης (δημοτική)
• σε –έως (αρχαία)

π.χ. της πόλης/της πόλεως.

Τη γενική σε –εως τη συναντάμε σε παλιά κείμενα και σε επίσημες ανακοινώσεις. Δε χρησιμοποιείται συνήθως στον καθημερινό λόγο.

• Όταν σχηματίζουν γενική σε –εως, σε λέξεις με περισσότερες από δύο συλλαβές, μεταφέρουν τον τόνο στην επόμενη συλλαβή, 

π.χ. της κυβέρνησης/της κυβερνήσεως.

• Μπορεί να είναι παροξύτονα ή προπαροξύτονα. Τα προπαροξύτονα θηλυκά σε –η κατεβάζουν στον πληθυντικό αριθμό τον τόνο τους στην παραλήγουσα εκτός από τη γενική που τονίζεται στην προπαραλήγουσα,

π.χ. η ένωση – οι ενώσεις, των ενώσεων, τις ενώσεις, ενώσεις

Λόγια κλίση έχουν και θηλυκά ουσιαστικά σε –ος. Μπορεί να είναι οξύτονα, παροξύτονα και προπαροξύτονα.

• Τα οξύτονα και τα παροξύτονα θηλυκά σε –ος τονίζονται σε όλες τις πτώσεις όπως και στην ονομαστική ενικού

π.χ.

η κιβωτός, της κιβωτού – οι κιβωτοί, των κιβωτών

η ψήφος, της ψήφου – οι ψήφοι, των ψήφων

• Τα προπαροξύτονα θηλυκά σε –ος μεταφέρουν τον τόνο τους στη γενική του ενικού και του πληθυντικού και στην αιτιατική πληθυντικού στην παραλήγουσα

π.χ.

η διάλεκτος, της διαλέκτου, των διαλέκτων, τις διαλέκτους

Το τελικό ν (αλλαγές στις Γραμματικές Δημοτικού/Γυμνασίου).

Σύμφωνα με την Νεοελληνική Γραμματική (αναπροσαρμογή της Μικρής Νεοελληνικής Γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδης, σελ. 38) αναφέρεται ότι:

Στο νέο βιβλίο Γραμματικής του Δημοτικού (Ειρ. Φιλιππάκη, Γ. Κοτζόγλου, Μ. Γεωργιαφέντη, Μ. Λουκά, σελ. 55) αναφέρεται ότι:

Απορία: 

Με λέξεις που αρχίζουν από τσ και τζ τι ισχύει;  

Απάντηση στην παραπάνω απορία μου, είχε την καλοσύνη να δώσει ένας εκ των τεσσάρων συγγραφέων της Γραμματικής του Δημοτικού (βλέπε σχόλια της ανάρτησης), ο κ. Γιώργος Κοτζόγλου, Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

«Οι λέξεις που γράφονται με αρχικό "τσ" και "τζ" αποτελούν υποσύνολο των λέξεων που αρχίζουν από το γράμμα "τ". Επομένως, ισχύει η διατήρηση του –ν».

Σχετικά με την απορία μου γιατί αναφέρονται ξεχωριστά τα ¨τσ¨ και ¨τζ¨ στη Γραμματική Τριανταφυλλίδη…

«Αναφέρονται εκεί ξεχωριστά διότι θεωρούνται διαφορετικός φθόγγος (και ο κανόνας του τελικού -ν στις γραμματικές αυτές αφορούσε/αφορά φθόγγους και όχι γράμματα). Για τον ίδιο λόγο τα "τσ" και "τζ" στη Γραμματική Τριανταφυλλίδη ονομάζονται δίψηφα σύμφωνα, διότι κατά Τριανταφυλλίδη το καθένα από αυτά είναι ένα σύμφωνο, δηλ. ένας συμφωνικός φθόγγος, που αποδίδεται με δύο ψηφία/γράμματα. Αντίθετα, στη νέα Γραμματική Δημοτικού θεωρούνται συμφωνικά συμπλέγματα, δηλ. ακολουθίες δύο διακριτών φθόγγων. Και οι δύο είναι αναλύσεις που έχουν προταθεί στις μελέτες για την ανάλυση της Ελληνικής. Ωστόσο, δεν πρόκειται για διαφορά που επηρεάζει τον κανόνα του τελικού -ν».

Στη ¨Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου των Σ.-Α. Χατζησαββίδου αναφέρεται ότι: 

Εδώ σε αντίθεση με τη Γραμματική του Δημοτικού τα τσ και τζ αναφέρονται... 

Επίθετα με δύο γένη (επίθετα σε –ος, -ο)/ επίθετα σε –ων, -ουσα, -ον

Τα επίθετα σε –ος, -ο προέρχονται από τα αρχαία ελληνικά και έχουν δύο γένη:  ένα για το αρσενικό και θηλυκό και ένα για το ουδέτερο.

Τα επίθετα σε –ων, -ουσα, -ον προέρχονται από μετοχές ρημάτων της ενεργητικής φωνής της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. 

Ορθογραφία καταλήξεων των ρημάτων στον Αόριστο

Τα ρήματα της α΄ συζυγίας (τα ρήματα που δεν τονίζονται στη λήγουσα) όταν σχηματίζουν τον αόριστο διατηρούν την ίδια ορθογραφία που έχουν στον ενεστώτα.

π.χ. 

• γυρίζω – γύρισα
• αθροίζω – άθροισα
• κλείνω – έκλεισα

Τα ρήματα της β΄ συζυγίας (αυτά που τονίζονται στη λήγουσα)  γράφονται στον αόριστο με –ησα.

π.χ. 

• συντηρώ – συντήρησα, χτυπώ – χτύπησα

Εξαιρούνται τα ρήματα:

• μεθώ – μέθυσα, μηνώ – μήνυσα

Ορθογραφία καταλήξεων –είτε, -είται και –ήστε, -είστε

Η κατάληξη –είτε χρησιμοποιείται:

(ποιοι; εσείς)

• στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής στην οριστική, υποτακτική και προστακτική
• στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο του παθητικού αορίστου στην προστακτική και υποτακτική

π.χ.

• εσείς κινείτε (οριστική)
• να κινείτε (υποτακτική)
• να κινηθείτε (υποτακτική)
• κινηθείτε (προστακτική)

Η κατάληξη –είται χρησιμοποιείται:

(ποιος; αυτός, -ή, -ό)

• στο γ΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής ενεστώτα της παθητικής φωνής

π.χ.

• Το ποδήλατο κινείται. (οριστική)
• Η ομάδα μας αδικείται από το αποτέλεσμα. (οριστική)
• Ο μαθητής καλείται στο γραφείο. (οριστική)

Η κατάληξη –ήστε  χρησιμοποιείται:

• στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο της προστακτικής αορίστου της ενεργητικής φωνής

π.χ. εσείς οδηγήστε

Η κατάληξη –είστε  χρησιμοποιείται:

• στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο της οριστικής ενεστώτα της παθητικής φωνής

π.χ. εσείς περιποιείστε, θεωρείστε

Έτσι:

• Εσείς ικανοποιείστε με αυτά που σας δίνουν;
• Οι εργαζόμενοι φώναξαν: «Ικανοποιήστε τα αιτήματά μας». 

Απρόσωπη σύνταξη (απρόσωπα ρήματα-απρόσωπες φράσεις)

Τα ρήματα που βρίσκονται στο τρίτο πρόσωπο και έχουν ως υποκείμενο μια ολόκληρη πρόταση και όχι κάποιο πρόσωπο ή αντωνυμία ονομάζονται απρόσωπα.

π.χ. Ακούγεται ότι αύριο θα πάμε εκδρομή.

Υπάρχουν και απρόσωπες εκφράσεις που σχηματίζονται με το γ΄ ενικό πρόσωπο του ρήματος είμαι ή υπάρχω και ένα επίθετο ή ένα ουσιαστικό. Υποκείμενο των απρόσωπων εκφράσεων είναι μια ολόκληρη πρόταση.

π.χ.

• Είναι ώρα να σοβαρευτούμε.
• Υπάρχει ελπίδα να την βρούμε.

Ένα ρήμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως προσωπικό και ως απρόσωπο.

π.χ.

• Απαγορεύεται το κάπνισμα. (προσωπικό)
• Απαγορεύεται να καπνίζετε. (απρόσωπο)

Απρόσωπα ρήματα:

α) πρέπει, πρόκειται, συμφέρει, μέλει, ενδέχεται κ.ά.

β) τα ρήματα που φανερώνουν φυσικά φαινόμενα: βρέχει, βραδιάζει, βροντά, αστράφτει, φυσά, χιονίζει, χαράζει, φέγγει, ξημερώνει, χειμωνιάζει, νυχτώνει, καλοκαιριάζει κ.ά.

γ) προσωπικά ρήματα σε ορισμένες φράσεις: λέγεται , αξίζει, γίνεται, θέλει, χρειάζεται, φαίνεται, ακούγεται, υποτίθεται, φτάνει, μπορεί, είναι, τυχαίνει κ.ά. 

Εγκλίσεις των ρημάτων

Οι διάφορες μορφές που παίρνει το ρήμα για να εκφράσει τη διάθεση ή τη γνώμη αυτού που μιλάει (ομιλητή) ονομάζονται εγκλίσεις. 

Με τη βοήθεια των εγκλίσεων μπορούμε να δείξουμε αν η πράξη που περιγράφεται είναι:

• οριστική (πραγματική/βέβαιη)
• υποτακτική (επιθυμητή/αβέβαιη)
• προστακτική (απαιτούμε να γίνει)

Οι εγκλίσεις χωρίζονται σε:

• προσωπικές (οριστική, υποτακτική, προστακτική)
• απρόσωπες (απαρέμφατο, μετοχή)

• Η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική ονομάζονται προσωπικές εγκλίσεις, γιατί έχουν ξεχωριστούς τύπους για τα διάφορα πρόσωπα κάθε αριθμού, π.χ. τρέχω, τρέχεις, τρέχει… 
• Αντίθετα το απαρέμφατο και η μετοχή ονομάζονται απρόσωπες εγκλίσεις γιατί δεν έχουν ξεχωριστούς τύπους για τα διάφορα πρόσωπα κάθε αριθμού, π.χ. δένοντας, αγαπημένος.

Προσωπικές εγκλίσεις:

• Η οριστική εκφράζει ένα γεγονός βέβαιο και πραγματικό (σε κατάφαση ή άρνηση ή ερώτηση).

π.χ.

- Αύριο θα πάμε εκδρομή.

- Δε θα πάμε εκδρομή αύριο.

- Θα πάμε εκδρομή αύριο;

Οριστική έγκλιση έχουν όλοι οι χρόνοι των ρημάτων. Τα ρήματα που βρίσκονται σε οριστική έγκλιση έχουν άρνηση δε(ν).

• Η υποτακτική φανερώνει κάτι που επιθυμούμε ή περιμένουμε να γίνει.

π.χ.
- Θέλει να αποκτήσει καινούργιο ποδήλατο.
- Ας βιαστούμε καλύτερα.

Σχηματίζουμε την υποτακτική βάζοντας μπροστά από το ρήμα ένα από τα μόρια ας, να ή κάποιον από τους συνδέσμους για να, όταν, πριν, άμα ή το αρνητικό μόριο μη(ν). Τα ρήματα που βρίσκονται σε υποτακτική έγκλιση έχουν άρνηση μη(ν).

Η υποτακτική σχηματίζει:

- Ενεστώτα: να γράφω – να γράφομαι

- Αόριστο: να γράψω – να γραφτώ

- Παρακείμενο: να έχω γράψει – να έχω γραφτεί

• Η προστακτική φανερώνει προσταγή, επιθυμία, ευχή.

π.χ. 
- Κάτσε κάτω αμέσως.
- Φέρε μου ένα ποτήρι νερό.
- Γίνε καλά, αγόρι μου.

Η προστακτική σχηματίζει:

- Ενεστώτα: γράφε, γράφετε – (γράφου), γράφετε

- Αόριστο: γράψε, γράψτε – γράψου, γραφτείτε

- Παρακείμενο (σπάνια): έχε γραμμένο, έχετε γραμμένο 

Τα ρήματα που βρίσκονται σε προστακτική έγκλιση έχουν άρνηση μη(ν).

Απρόσωπες εγκλίσεις:

• Η μετοχή αποτελεί έναν ρηματικό τύπο άλλοτε άκλιτο (τρέχοντας, χτυπώντας) και άλλοτε κλιτός με τρία γένη (αγαπημένος, αγαπημένη, αγαπημένο) που λειτουργεί ως επίθετο.

• Το απαρέμφατο είναι άκλιτος ρηματικός τύπος που μας χρησιμεύει στο να σχηματίζουμε τους συντελεσμένους χρόνους των ρημάτων.

π.χ.

Παρακείμενος: έχω βάψει – έχω βαφτεί

Υπερσυντέλικος: είχα βάψει – είχα βαφτεί

Συντελεσμένος μέλλοντας: θα έχω βάψει –θα έχω βαφτεί

Παρατήρηση:

Στη νέα γραμματική που μοιράστηκε φέτος για πρώτη στο Δημοτικό για την υποτακτική και την προστακτική έγκλιση αναφέρεται:

«…η υποτακτική και η προστακτική είναι άχρονες εγκλίσεις» (σ. 142)

Αντίθετα, σύμφωνα με την γραμματική του Χρίστου Τσολάκη που μοιραζόταν μέχρι πέρυσι στους μαθητές του Δημοτικού, καθώς και με τη γραμματική του Μανόλη Τριανταφυλλίδη που μοιραζόταν στους μαθητές του Γυμνασίου, η υποτακτική και προστακτική έχουν τρεις χρόνους (ενεστώτα, αόριστο, παρακείμενο). Το ίδιο ισχύει για τη νέα γραμματική του Γυμνασίου (Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας/Σωφ. Χατζησαββίδης-Αθ. Χατζησαββίδου, σελ.127-128).

Νεοελληνική Γραμματική - Μ. Τριανταφυλλίδη, σ. 149

Νεοελληνική γραμματική της Ε΄ και Στ΄ δημοτικού Χρ. Τσολάκη

Συλλαβισμός

Επίθετα σε -ύς, -ιά, -ύ

Επίθετα σε -ής, -ιά, -ί

Κλίση ρημάτων: α΄ συζυγία / β΄ συζυγία

Χρονικές βαθμίδες του ρήματος / Σχηματίζω τους χρόνους των ρημάτων

α) Χρονικές βαθμίδες:

Προσθέτοντας διαφορετικές καταλήξεις ή μόρια σε ένα ρήμα μπορούμε να δείξουμε πότε έγινε η πράξη που περιγράφουμε.

Χωρίζουμε έτσι τους χρόνους του ρήματος σε:

α) παροντικούς

β) παρελθοντικούς

γ) μελλοντικούς

β) Σχηματίζω τους χρόνους των ρημάτων